.png?ngsw-bypass=1)
Umewahi kujiuliza akili ya kiwerevu inaweza kwenda umbali gani kuepuka hali zinazoonekana haziwezekani? Ni nini hutokea mambo yanapomgeukia hatimaye mjanja mkuu kuliko wote? Hadithi ya leo inachunguza kinachotokea maisha mazima ya udanganyifu yanapokufikia – na kama hata mtego wa kukata tamaa kabisa unaweza kuzuia werevu wa kweli.
Katika zama ambazo wanyama waliongea na kupanga hila, aliishi mjanja mashuhuri ajulikanaye kama Mbweha. Kwa miaka mingi, alikuwa amemtesa Mbwamwitu kwa hila nyingi za kiwerevu – akiiba chakula chake cha jioni, akimdanganya aingie katika hali za maumivu, na kumzidi akili kila mara katika kila hatua.
Mke mpya wa Mbwamwitu alikuwa amechoka kusikia kuhusu hila za Mbweha. Siku baada ya siku, alilalamika jinsi Mbwamwitu alivyomwacha Mbweha anase mkia wake, aibe chakula chake, na kumdanganya hadi apigwe. Kusumbua kwake bila kukoma kulimfikisha Mbwamwitu katika kukata tamaa. Alihitaji kulipiza kisasi kwa Mbweha au kuondoka nyumbani milele – kimoja au kingine.
Siku moja, alipokuwa amezama katika mawazo kuhusu jinsi ya kumkamata mtesaji wake, Mbwamwitu alijikuta akitembea moja kwa moja hadi nyumbani kwa Mbweha. Akijificha upesi nyuma ya kichaka, akaona hakuna moshi uliotoka bomba la moshi, na mlango ulikuwa umefungwa kabisa huku kichaka kikifunika dirisha. Mbweha hakuwepo nyumbani!
"Hii ndiyo nafasi yangu hatimaye," Mbwamwitu akajiambia. "Nitaingia ndani na kujificha nyuma ya mlango. Atakapoingia, nitamtwanga hadi kisibaki kitu ila doa la mafuta!"
Mbwamwitu akaingia ndani ya nyumba na kujibana kwenye kona nyuma ya mlango. Alikuwa ametulia kwa shida tu Mbweha aliporudi.
Lakini Mbweha hakuwa wa kuingia nyumbani kwake bila tahadhari. Kwanza alizunguka, akichunguza kila kitu kuhakikisha yote yalikuwa kama alivyoyaacha. Katikati ya mzunguko, akagundua nyayo za Mbwamwitu na kusimama ghafla.
"Hizi si nyayo zangu," akanung'unika, masikio yake yakitikisika kwa umakini. "Ni Mbwamwitu aliyekuwa hapa. Labda yuko ndani ya nyumba yangu?"
Baada ya kufikiria chaguo zake, Mbweha akaita kwa sauti ya polepole ya kijanja: "Nyumba yangu ya zamani! Nyumba yangu ya zamani!"
Ukimya ukajibu.
Tena akaita: "Nyumba yangu ya zamani! Nyumba yangu ya zamani!"
Tena, ukimya.
Kwa kukonyeza jicho kwa kujua, Mbweha akabadili mwito wake: "Nyumba yangu ya zamani! Najua Mbwamwitu yumo ndani yako, la sivyo ungesema 'Karibu ndani' kama unavyosema siku zote!" Kisha akacheka kwa sauti kubwa kiasi cha kusikika kupitia miti.
Mbwamwitu, akisikia kila neno kutoka maficho yake, akajiona mwerevu. "Nikiita 'Karibu ndani,' atadhani ni nyumba inayojibu! Mbweha si mwerevu kama anavyodhani." Kwa hiyo Mbwamwitu akalainisha sauti yake na kuita kwa sauti nyembamba ya kubembeleza: "Ka-a-ribu ndani!"
Mbweha akaangua kicheko na kuanza kurusha mawe mlangoni. "Toka humo, kichwa-mafuta mzee! Unadhani siwezi kutambua sauti yako? Zaidi ya hayo, naweza kuona manyoya ya mkia wako yakichomoza kupitia nyufa!"
Akiwa amekasirika kwa kuzidiwa akili tena, Mbwamwitu akaufungua mlango kwa nguvu, akikusudia kumfukuza Mbweha amkamate. Lakini Mbweha aliweza kukimbia kwa kasi mara mbili, mara kwa mara akipiga teke kwa mguu wake wa nyuma ili kumkejeli Mbwamwitu zaidi.
Baada ya majaribio mengi zaidi yasiyofanikiwa ya kumkamata Mbweha, Mbwamwitu akakata tamaa kweli. Akaamua kumtembelea Bundi Mweupe, aliyejulikana kwa hekima yake. Bundi akasikiliza kwa makini taabu za Mbwamwitu, macho yake yakimkazia Mbwamwitu kwa uthabiti kana kwamba yameunganishwa naye.
"Basi," akasema Bundi mwishowe, "Mbweha hakika ni mjanja, lakini tunaweza kumzidi akili. Hiki ndicho lazima ufanye:
"Unajua Chui anapoishi katika korongo ng'ambo ya mlima? Ana watoto wanne wachanga na anahangaika kupata chakula cha kuwatosha. Kesho, utapita karibu na nyumba ya Mbweha kana kwamba unarudi kutoka korongo lile. Uwe na asali ikidondoka kutoka taya zako na viganja vyako. Pita moja kwa moja karibu na Mbweha akiwa ameketi juani, lakini usiseme neno – endelea tu kwenda nyumbani.
"Siku iliyofuata, fanya jambo lilelile. Kufikia wakati huo, hakika atakusalimu, kwa kuwa atakuwa akiifikiria asali ile tangu hapo. Bado, usijibu – endelea tu kutembea.
"Siku ya tatu, atakapokusalimu, itikia salamu yake. Hakika atabembeleza na kushawishi ili ajue ulikoipata asali. Usimwambie mwanzoni – mpe tu kipande kidogo kabisa kilichofungwa ndani ya jani bichi. Hili litamfanya atamani zaidi kwa kukata tamaa.
"Kisha pendekeza kwamba huenda ukamwonyesha mahali pa kuipata kama ataahidi kuitunza siri. Ataahidi kabla hujamaliza kuuliza. Mwongoze hadi korongoni, hadi kwenye jabali kubwa upande wa mbali, na umwonyeshe pango la Chui. Mwambie, 'Asali imo humo,' naye ataingia mara moja. Kisha bingirisha jiwe kubwa kuziba mlango na umwache. Chui atashughulikia yaliyobaki atakaporudi nyumbani."
Mbwamwitu akaona mpango huu ni wa kipaji. Ulionekana wa kiwerevu mno hivi kwamba akaona kama tayari umekamilika, akijicheka moyoni alipoondoka kuanza.
Siku ya kwanza, Mbwamwitu akapita karibu na nyumba ya Mbweha asali ikidondoka kutoka kinywani mwake na viganja vyake. Mbweha, aliyekuwa ameketi karibu na mpungate, hakusema lolote. Alitazama tu juu ya bega lake kuhakikisha njia yake ya kutoroka iko wazi, kisha akaona asali na kugonga mkia wake mara moja ardhini kwa kufikiri. Mbwamwitu akapita bila kutazama.
Siku iliyofuata, akimwona Mbwamwitu akikaribia na asali zaidi ikidondoka, Mbweha akaingiwa na udadisi. "Habari za asubuhi, Mjomba Mbwamwitu," akaita.
Mbwamwitu hakugeuza kichwa chake. Akaendelea kutembea, akiramba midomo yake kwa sauti kubwa hadi mgongo wa Mbweha ukapinda kwa tamaa ya asali ile.
Siku ya tatu, Mbweha alikuwa tayari. Mara tu alipoiona asali ikidondoka, akasogea karibu kwa madaha. "Habari za asubuhi, Mjomba Mbwamwitu! Mvua nzuri tumekuwa tukipata. Kuna tandala na ndama wake ng'ambo ya kijito. Hudhani tungeweza kumkamata ndama tukiwinda pamoja?"
Mbwamwitu akasimama, kana kwamba anafikiri. "Hapana," akajibu, "sivutiwi na nyama ya tandala siku hizi. Nimeshiba asali mno kiasi kwamba sitamani kitu kingine."
Mate yakaanza kumtoka Mbweha. "Unadhani asali hiyo huenda imeharibika?" akauliza. "Inaonekana nyeusi kabisa."
"Lo, ni ya aina nyeusi," Mbwamwitu akajibu, akiramba mataya yake hadi Mbweha asiweze kustahimili. Akakaribia na kudaka tone lililokuwa likianguka.
Hili likazidisha tu tamaa yake. "Mjomba Mbwamwitu," akasihi, "hutanipa asali kidogo tu? Marafiki wa zamani kama sisi wawili, unajua."
Mbwamwitu akajifanya kufikiri. "Basi, nisingejali, lakini nina kipande kimoja tu kilichobaki – kipande ninachompelekea mke wangu nyumbani."
"Mke wako!" Mbweha akajibu kwa huruma ya kejeli. "Basi, kama unafanya mambo ya aina hiyo..." Akatikisa kichwa chake kwa huzuni. "Lakini hata hivyo, hajui kwamba una asali hii, kwa hiyo haitajalisha ukinipa mimi. Asichokijua hakiwezi kumsumbua."
"Lo, lakini anajua nilikwenda kuleta," Mbwamwitu akajibu, akijifanya kusita.
"Mwambie mtu mwingine alikuwa amefika kabla yako na kuikwangua yote," akapendekeza Mbweha. "Hatajua kamwe tofauti."
"Basi," Mbwamwitu akakubali, "huenda nikafanya hivyo – ingawa natarajia nitajutia. Haya basi," naye akafungua kipande kidogo cha sega la asali.
Mbweha akakimeza kwa tafuno moja, jambo lililozidisha tu tamaa yake ya zaidi. "Jamani!" akasema kwa mshangao, "hiyo ni tamu mno! Uliipata wapi?"
"Lo, mbali sana," Mbwamwitu akajibu. "Mbali mno kubeba nyumbani. Kwa hiyo huenda kula hadi nishibe kila siku. Kuna nyingi mno."
"Nyingi mno!" Mbweha akarudia, akijipinda kwa tamaa. "Hatungeweza kurudi huko sasa? Ningeweza kuleta kibuyu na kukusanyia mke wako kidogo. Hilo lingetatua kila kitu."
Mbwamwitu akatikisa kichwa chake na kurudi nyuma hatua.
"Afadhali ufanye hivyo sasa," Mbweha akasisitiza. "Mke wako ataona mahali ilipokudondokea na kuinusa hata hivyo. Hapo hataamini lolote utakalosema. Afadhali uje sasa uniache nimbebee kibuyu."
Mbwamwitu akajifanya hili ni jambo jipya la kufikiriwa. "Basi, labda nifanye hivyo. Lakini bila hila sasa. Nikikupeleka mahali hapa, itakubidi ubebe vibuyu viwili, si kimoja tu."
"Kweli kuna asali nyingi hivyo?" Mbweha akauliza. "Jamani! Ngoja tu nilete vibuyu viwili sasa hivi!" Akaingia nyumbani mbio na kutoka na vibuyu viwili vipya vikubwa kuliko vyote. "Hivi hapa, twende!" Lakini akajikonyeza mwenyewe, akifikiri, "Nikibeba asali ile kurudi, najua nani atakayeila pia."
Mbwamwitu akajifanya kusita sana, akionyesha kana kwamba anaenda tu kwa sababu anamwogopa mke wake. Njiani, Mbweha akabwabwaja kuhusu uwindaji wa siku zijazo watakaofurahia pamoja na mahali matikiti maji yatakapoiva punde. Mbwamwitu akakubali kila kitu, akipokea yote huku akijifanya kuvutiwa.
Mwishowe wakafika korongoni, kisha kwenye jabali, na pale palikuwa pango la Chui. "Asali imo humo," akasema Mbwamwitu. "Ndani kabisa. Pindua kitanda na ipo pale. Na usisahau vibuyu vile viwili kwa ajili ya mke wangu."
Mbweha akacheka na kuingia ndani mbio, tayari akipanga jinsi angeifurahia asali yeye mwenyewe. Lakini alikuwa ameingia kwa shida tu Mbwamwitu aliporuka mbele na kubingirisha jiwe kubwa mno kuziba mlango.
"Ha! Si mwerevu hivyo mara hii!" Mbwamwitu akajigamba. "Utakuwa sawa Chui atakaporudi nyumbani na kukukuta na watoto wake. Ulikuwa unanibebea vibuyu viwili vya asali, sivyo? Kana kwamba ningekuamini na asali yoyote hata kidogo!"
Mbweha akasikia jiwe likibingirika mahali pake na kujirusha kutoroka, lakini akajigonga kichwa kwa maumivu tu. Kisha akasikia kejeli za Mbwamwitu na kunusa hewa kwa shaka.
"Nina hakika ulidhani kweli ningekubebea asali ile!" akaita kujibu.
"Nami nina hakika ulidhani ningekuamini kama pangekuwa na asali hapa!" Mbwamwitu akajibu.
"Nami najua unadhani niliamini kulikuwa na asali hapa!" Mbweha akanusa. "Nilijua hakungekuwa na asali, la sivyo usingenionyesha. Lakini nilijua kungekuwa na kitu – na kipo. Kuna kitu kitamu zaidi hata cha kula: watoto wa chui."
"Na kuna zaidi," Mbwamwitu akaongeza. "Kuna mama yao – chui. Na – jamani, huyu hapa anakuja!"
Ungeona jinsi Mbwamwitu alivyotoweka upesi.
Chui akakaribia na kuweka kiganja chake juu ya jiwe. "Hiki kinafanya nini hapa?" akanguruma, akizifanya akili za Mbweha kuganda kwa hofu.
Ilimbidi afikiri upesi. "Mimi niliweka jiwe hilo pale," akaita mara moja. "Afadhali usilisogeze. Nilimwona Mbwamwitu akiramba midomo yake, akifikiria jinsi angefanya chakula kizuri cha jioni kwa watoto wako. Kwa hiyo niliingia ndani na kulivuta jiwe hili kuziba mlango ili asiingie na kuwaokoa wadogo wako. Ukitazama, utaona nyayo zake."
Chui akatazama, na kweli palikuwa na nyayo za Mbwamwitu. "Jamani!" akasema kwa mshangao. "Kumbe Mbwamwitu yule alitaka kuwapata watoto wangu nilipokuwa nje nikiwinda?"
"Ndivyo hivyo," Mbweha akathibitisha kutoka ndani. "Naye anafikiri kama hawezi kuwapata leo, atajaribu siku nyingine. Kwa hiyo afadhali uliache jiwe pale uniache nikupe watoto wako kupitia dirishani wanyonyeshwe na kurudishwa. Kisha nitawaangalia ukienda kuwinda tena, nami nitaendelea kufanya hivyo hadi watakapokuwa wakubwa wa kutosha kwenda kuwinda nawe."
"Hilo lina maana," akakubali chui. "Nitafanya hivyo. Nipe watoto."
Kwa hiyo Mbweha akampitishia mtoto mmoja nje kupitia dirishani. Alipokwisha kunyonya vya kutosha, akamrudisha na kumpitisha mwingine. Akaendelea hadi wote wanne walipokuwa wamelishwa. "Sasa waangalie tena hadi nitakaporudi," akasema chui, akaondoka.
Mbweha akaketi na kutazama mazingira yake. "Basi," akajiambia, "hapakuwa na asali yoyote hapa kamwe, lakini kilichopo hapa ni karibu kitamu sawa na bora zaidi sana – watoto hawa; watoto wanene; watoto wenye majimaji. Chui angelazimika kunilipa kwa kuwalea nitakapomaliza hata hivyo, lakini nadhani ni bora nichukue malipo yangu kwanza. Hapo kama huipendi kazi, si lazima uifanye. Nitamla mmoja wa watoto hawa sasa hivi."
Akala mtoto mmoja, akimwona mtamu mno hivi kwamba akaamua hakuna chui mmoja angeweza kumfukuza maadamu watoto wowote walibaki. Kwa hiyo akaketi pale akiimba wimbo kuhusu "asali iliyokuwa na manyoya." Chui aliporudi na kuuliza, "Wadogo wangu hawajambo?" Mbweha akajibu, "Hawajambo kabisa – kwa kuliwa."
"Nini hicho?" akauliza chui, mkia wake ukitikisika.
"Basi, kwa kula na kunywa kwao," Mbweha akasahihisha upesi, akimpitisha mtoto mmoja nje.
Wakabadilishana watoto watatu waliobaki, lakini chui alikuwa akimsubiri wa nne – yule ambaye Mbweha alikuwa amekwisha kumla. Bila kusita, Mbweha akampitisha tu mtoto wa kwanza tena. "Sehemu ya ziada kwa ajili yako," akasema alipomrudisha. "Majimaji ya ziada kwa ajili yangu."
Chui alipokwenda kuwinda tena, Mbweha akamla mtoto aliyekuwa amenyonyeshwa mara mbili. Chui aliporudi, akampitishia watoto – mmoja, wawili, kisha wa kwanza tena kama wa tatu, na wa pili kama wa nne. Alijisikia amefurahishwa mno na yeye mwenyewe hivi kwamba akasimama kichwa chini ndani ya pango.
Chui akaenda kuwinda tena, na Mbweha akamla mtoto mwingine. Aliporudi, alibaki mmoja tu. "Wadogo wangu hawajambo?" akauliza chui.
"Hawajambo," Mbweha akamhakikishia. "Hawajambo kabisa! Ni mmoja tu anaonekana hajisikii vizuri kidogo. Lakini atakuwa sawa baada ya kunyonyeshwa tena."
Akampitisha nje mtoto pekee aliyebaki, aliyenyonya na kurudishwa. Kisha akampitisha tena kwa unyonyeshaji mwingine. Kila mara mtoto alinyonya, hadi hatimaye tumbo lake dogo likajaa mno kiasi kwamba hakuweza kunywa tena na likavimba waziwazi. "Huyo ndiye asiyejisikia vizuri," Mbweha akaeleza.
"Kweli anaonekana mgonjwa kidogo," chui akakubali, akiwa na wasiwasi. "Najiuliza ana nini?"
"Nadhani jiwe hili linazuia hewa yote," Mbweha akapendekeza. "Ungeweza kulivuta nyuma kidogo – si kabisa, la sivyo Mbwamwitu anaweza kujaribu kuingia tena."
Kwa hiyo chui akalivuta jiwe nyuma kidogo – si mbali mno, bali kiasi tu cha Mbweha kujipenyeza nje kama angetaka. "Mwangalie yule mgonjwa," akaagiza kabla ya kuondoka tena.
Mbweha mara moja akamla mtoto wa mwisho. "Ni huruma iliyoje kwamba wote wamekwisha," akaomboleza. "Sasa itanibidi niondoke kabla chui hajarudi na kutaka kuwanyonyesha watoto wake tena."
Akajipenyeza kupitia uwazi, tayari kutoroka, lakini alikuwa amepiga hatua yake ya kwanza kwa shida tu alipomwona chui akirudi. Pale akasimama, akiwa wazi, chui akikaribia kuwanyonyesha watoto wake. Lakini mjanja yule mwerevu alikuwa bado hajamaliza.
Kwa yowe la ghafla, akakimbia na kuegemeza bega lake kwenye jabali. "Harakisha! Harakisha!" akapiga kelele. "Jabali linaangukia nyumba yako! Njoo unisaidie kulishikilia! Upesi!"
Chui hakusimama kutazama wala kufikiri. Akisikia vilio vya Mbweha na kumwona akijitahidi kushikilia jabali, macho yake yakitoka kwa juhudi, akakimbilia kando yake. Katika sekunde chache, chui naye alikuwa pale, bega lake likiegemea jiwe, akichimba na kusukuma kulishikilia.
"Lishikilie nikikimbia kuleta nguzo ya kulitegemeza!" Mbweha akaita, na chui akazidisha juhudi zake huku Mbweha akitoweka katikati ya miti kutafuta kitegemezo.
Lakini kama msimulizi mzee alivyohitimisha kwa kituo chenye maana: "Bado hajarudi na nguzo ile."
Hadithi hii ya kale inatuambia nini kuhusu nguvu ya kufikiri upesi? Kuhusu asili ya udanganyifu? Na labda muhimu zaidi, kuhusu kama werevu wa kweli upo katika kuwazidi wengine akili au katika kujenga uaminifu wa kweli?
Katika ulimwengu ambao mara nyingi tunakabiliwa na hali zenye changamoto, je, tunapaswa kustaajabia ubunifu wa Mbweha au kuhoji maadili yake? Hadithi inatuacha tukijiuliza: Je, ushindi uliojengwa juu ya udanganyifu kweli ni ushindi hata kidogo? Na ni nini hutokea sifa yetu inapotutangulia – kila mtu anapojua kwamba sisi ndio wajanja wasiorudi kamwe na nguzo?