Hadithi, hadithi. Uongo njoo, utamu kolea.
Hii ni hadithi kuhusu yatima. Ni hadithi inayoonyesha kwamba apandaye uovu, huota katika bustani yake mwenyewe.
Mtu mmoja alikuwa na wake wawili. Akafariki na kuwaacha nyuma. Muda mfupi baadaye, mmoja wa wake akaugua. Akiona kwamba alikuwa karibu kufa, akamwita mke wa pili na kusema, "Sasa umeona ugonjwa huu hautaniacha. Yule pale binti yangu; nimekuachia kama amana. Kwa ajili ya Mwenyezi Mungu na manabii, mtunze vizuri kwa ajili yangu."
Kwa hiyo mwanamke akafariki na kuzikwa, nao wakabaki na mtoto. Lakini badala ya wema, wakamwonyesha ukatili.
Siku moja, ugonjwa ukamshika mwanamwali. Alikuwa amelala, dhaifu na akiugua. Mama yake wa kambo akasema, "Amka. Nenda kijitoni."
Mwanamwali akainuka, akiugua. Akainua kibuyu kidogo na kushika njia. Akaenda kijitoni, akachota maji, na kuyarudisha. Akasema, "Mama, nitue kibuyu."
Lakini mama yake wa kambo akasema, "Huoni ninatwanga? Si sasa. Nitakapomaliza."
Akamaliza kukoboa nafaka, kisha akawa akipepeta. Mwanamwali akasimama kando. Mwanamwali akasema, "Mama, nitue kibuyu."
Lakini mama yake wa kambo akasema, "Huoni ninapepeta? Si sasa. Nitakapomaliza."
Mwanamwali akasimama kando hadi alipomaliza, hadi alipokwisha kuosha. Hakumjali mwanamwali. Mwanamwali akasema, "Mama, nisaidie kutua mtungi wa maji."
Akasema, "Huoni ninamimina nafaka kinuni? Si sasa, ila nitakapomaliza kutwanga."
Mwanamwali akaendelea kusimama kando hadi alipomaliza kutwanga. Akatwanga tena, akapepeta, akamaliza. Mwanamwali alikuwa bado amesimama.
Mwanamwali akasema, "Mama, nisaidie kutua."
Lakini akasema, "Huoni ninaweka ugali chunguni? Nitakapomaliza."
Mwanamwali akaendelea kusimama kando hadi alipomaliza kuweka ugali chunguni. Mwanamwali akasema, "Mama, nisaidie kutua."
Lakini akasema, "Nikija kukusaidia kutua, ugali utaungua. Subiri hadi ugali uchemke."
Ugali ukachemka. Akautoa majini, kisha akautwanga, akaukamua, na kumaliza. Bado, hakumwambia kijakazi lolote.
Ghafla, upepo ukaja kama kimbunga. Ukamwinua mwanamwali na kwenda naye, wala hakuonekana.
Upepo ukampeleka kwenye kichaka cha msitu. Hapakuwa na mtu pale ila yeye peke yake. Akazurura msituni hadi akaona kibanda cha nyasi. Akakiendea. Akachungulia ndani na kukuta mfupa wa paja na mbwa ndani.
Akarudi nyuma, lakini mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!"
Mbwa akasema, "Anasema urudi."
Mwanamwali akarudi. Mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!"
Mbwa akasema, "Anasema uingie."
Mwanamwali akaingia kibandani. Akainama na kusujudu. Mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!"
Mbwa akasema, "Anauliza: Unaweza kupika chakula?"
Na mwanamwali akasema, "Ndiyo."
Kwa hiyo wakampa mchele—punje moja tu—na kusema aupike. Akaokota punje ile moja ya mchele. Hakunung'unika. Akaitia kinuni na kutwanga. Alipomaliza kutwanga, mchele ukajaa kinu. Akautwanga mchele ukiwa mkavu na kumaliza, na kuumimina kutoka juu ili upepo upeperushe makapi.
Akaenda kijitoni na kuuosha. Akaurudisha nyumbani, akabandika chungu motoni, na kumimina mchele. Kwa muda mfupi, mchele ukajaa chungu.
Kisha mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!"
Mbwa akasema, "Anauliza: Unaweza kupika mchuzi?"
Mwanamwali akasema, "Ndiyo, ninaweza."
Mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!" Kwa hiyo mbwa akainuka, akaenda kwenye jaa dogo, akakwangua mfupa mkongwe, na kumpa mwanamwali. Akaupokea na kuutia chunguni.
Muda mfupi ulipopita, nyama ikajaa chungu. Nyama ilipokuwa tayari, akamimina chumvi na kiungo cha daudawa, naye akatia kila aina ya viungo vya mchuzi. Mchuzi ulipokuwa tayari, akaipua chungu. Akapakua chakula na kukigawa. Mafungu kumi akaweka kando kwa ajili ya mfupa wa paja; kwa ajili ya mbwa, akaweka kando mafungu tisa; naye akajiwekea mawili.
Wakala na kushiba.
Ndivyo ilivyo, kwa sababu ya hili: mgeni akikujia, mheshimu. Mpe chakula ale. Wakati huo, chunguza tabia yake; uone kama ni mbaya au njema.
Turudi kwenye hadithi: Wakaenda kulala. Alfajiri, mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!"
Mbwa akamwambia mwanamwali, "Anauliza: Unaweza kutengeneza maandazi ya fura?"
Akasema, "Ndiyo."
Mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!" Kisha mbwa akainuka, akainua punje moja ya mtama, akaileta, na kumpa. Akaipokea, akaitia kinuni, akamimina maji, na kuinua mchi. Alipokuwa akitwanga ikiwa na maji, mtama ukawa mwingi.
Akautoa, akaupepeta, akaupeleka majini, akauosha, na kurudi. Akatwanga, akautoa, akapepeta, akarudi, na kuumimina tena. Akautwanga laini sana, akautoa, akaufinyanga kuwa maandazi, na kuuweka chunguni hadi ukachemka. Akaipua motoni, akakiweka chini, akaumimina kinuni, akatwanga, akautoa, akaufinyanga kuwa matonge, na kuupa mfupa wa paja matonge matatu. Mbwa, akampa mawili.
Kulipopambazuka, mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!"
Mbwa akasema, "Anauliza: Unakwenda nyumbani?"
Akasema, "Nitakwenda, lakini sijui njia."
Kisha mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!" Mbwa akainuka. Akaenda kuleta watumwa, wazuri. Akaleta ng'ombe na kondoo, farasi na kuku, ngamia na farasi wa vita, na mbuni, na majoho—kila kitu duniani, mbwa alileta na kumpa mwanamwali.
Akasema, "Hivi hapa. Mfupa wa paja unasema lazima nikupe; utavifanya kuwa masurufu ya safari yako. Na unasema unakupa ruhusa uanze safari uende nyumbani kwako."
Lakini mwanamwali akasema, "Sijui njia."
Kwa hiyo mbwa akauambia mfupa wa paja, na mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!"
Na mbwa akasema, "Anasema tuanze safari, nami lazima nikuonyeshe njia."
Kwa hiyo mbwa akatangulia mbele. Mwanamwali akapanda ngamia, na ngamia akaongozwa. Walikuwa wakienda. Mbwa akawaleta hadi walipofika karibu na nyumbani kwake. Mbwa akarudi.
Yeye mwenyewe akatuma habari mjini. Akasema, "Chifu na aambiwe kwamba ni yeye aliyekuja."
Chifu akasema, "Waende wakamlaki."
Wakaenda kumlaki. Wakasimama mlangoni kwa chifu. Chifu akawapa ruhusa washuke. Wakashuka. Akatoa sehemu ya kumi na kumpa chifu. Akakaa pale hadi chifu aliposema anamtaka awe mke wake. Wakaoana.
Basi, yule mama yake wa kambo (mke wa pili wa marehemu baba yake) akaona wivu. Akamwambia binti yake mwenyewe aende kijitoni kumchotea maji.
Lakini msichana mdogo akasema, "Mama, siendi."
Lakini yeye (mama) akainua unyasi na kumswaga, naye akaenda kijitoni kwa lazima. Basi msichana akaenda kijitoni, akachota maji, na kuyapeleka nyumbani. Akamkuta mama yake akitwanga.
Akasema, "Mama, nisaidie kutua mtungi."
Lakini mama yake akasema, "Ninatwanga. Subiri hadi nimalize."
Akamaliza kutwanga, na msichana akasema, "Mama, nisaidie kutua."
Lakini akajibu, "Ninakaribia kupepeta. Subiri hadi nimalize."
Akamaliza kupepeta, na msichana akasema, "Mama, nisaidie kutua mtungi."
Akajibu, "Ninakaribia kutwanga. Nitakapomaliza."
Alipokwisha kumaliza kutwanga, ndipo akamtafuta msichana chini na juu. Hakumwona. Upepo ulikuwa umemwinua na kumpeleka porini.
Ukamtupa pale. Alikuwa akizurura msituni alipoona kibanda cha nyasi. Akaenda kuchungulia kibandani, naye akaona mfupa wa paja na mbwa. Akarudi nyuma.
Mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!"
Mbwa akasema, "Anasema uje."
Kwa hiyo akaja na kusema, "Niko hapa."
Mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!"
Mbwa akasema, "Anasema uketi."
Kwa hiyo akaketi na kusema, "Mungu atuhurumie, mfupa wa paja unaoongea! Ni kitu cha aina gani hiki Us! Us?" Lakini hawakujibu.
Muda mfupi baadaye, mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!"
Kisha mbwa akasema, "Anauliza: Unaweza kupika chakula?"
Naye akasema, "Aa, ni mwaka mbaya kware anapowaona wakipandikiza miche badala ya kupanda mbegu, wakati angeweza kula mbegu. Mfupa wa paja, pia—hata nao una mkalimani. Ninaweza. Nyinyi, nadhani, mna nafaka, mnapouliza kama watu wanaweza kupika chakula."
Hawakujibu. Lakini mbwa akainuka, akainua punje moja tu ya mchele, na kumpa.
"Hii ni nini?" akasema. "Leo nitaona jinsi punje moja tu ya mchele inavyotengeneza chakula."
Mbwa akajibu, "Kwa upande wako, ifanye hivyo."
Akainua mchele na kuutia kinuni. Alikuwa akitwanga, na baada ya muda kidogo, mchele ukawa mwingi. Akautwanga ukiwa mkavu, akautoa, akaumimina ili kupeperusha makapi, akamimina maji, na kuupika.
Kufikia wakati alipomaliza kuupika, mchele ukajaa chungu. Akastaajabu.
Mbwa akainua mfupa wa mwaka mzima, akauleta, na kumpa.
Kisha akasema, "Nitaufanya nini? Huu ni mfupa wa mwaka mzima?"
Mbwa akajibu, "Kwa upande wako, ufanye hivyo."
Akasema, "Mnajifanya kuwa wachawi? Nawaonya; si kazi yangu kwamba wachawi wanile."
Mbwa akanyamaza; hakusema kitu hata kimoja.
Akaosha mfupa na kuutia chunguni, na kwa muda mfupi, chungu kikajaa nyama. Msichana akastaajabu. Lakini akakoroga chakula, akakitoa, na kuweka mchuzi chini. Akaweka kando kwa ajili ya mfupa wa paja mafungu matatu, na kwa ajili ya mbwa, mawili. Lakini mbwa akakasirika kwa sababu aliona fungu lake ni kubwa, na lao dogo sana.
Akasema, "Hii ni nini?"
Alipotaka kusema, "Haba," aliweza tu kusema, "Hab hab," kwa sababu hakuwa ameuambia mfupa wa paja kwanza kabla ya kusema.
Zamani, mbwa alikuwa waziri barazani na alikuwa akiongea kama mtu. Siku hii alipokasirika mbele ya mfalme, alimhukumu aseme "Hab! Hab!" kila anapoinuka kugombana. Na funzo la hili ni: kijana asipandwe na hasira mbele ya mzee.
Basi walikuwa wamekula chakula chao na kulala. Alfajiri, mfupa wa paja ukasema, "Us! Us!"
Kisha mbwa hakuweza kusema, lakini akaenda kuleta vipofu, na wenye ukoma, na farasi vipofu, na punda viwete. Kondoo, majoho, na suruali vikaletwa kwake, na mbwa akamwonyesha njia. Akamleta hadi karibu na nyumbani kwake na kurudi.
Lakini mfupa wa paja ukamfukuza, kwa hiyo akarudi upesi sana na kuungana nao. Akawafuata hadi walipofika nyumbani. Hiyo ndiyo mara ya kwanza mbwa kuja nyumbani; zamani, alikuwa porini.
Basi, tuendelee: Walipokuwa wamekaribia nyumbani, ndipo yeye (msichana) akatuma mwenye ukoma mmoja kutoka msafara wake. Aliketi juu ya farasi kipofu, na ujumbe wake ulikuwa kumwambia chifu kwamba amekuja. Chifu akaruhusu alakiwe.
Chifu akamfanya Galadima na watu wengi waende kuwalaki. Walipofika uwanjani mbele ya nyumba ya chifu, ndipo uvundo ukajaa mji.
Kisha chifu akasema wapelekwe mbali nyuma, umbali fulani nyuma ya mji. Wakaongozwa nyuma ya mji. Mbali kabisa, walipaswa kujenga nyumba zao.
Mama wa mwanamwali huyu alipoona yote haya, ndipo moyo wake ukawa mweusi na akafa.
Huo ndio ulikuwa mwonekano wa kwanza wa uovu, ambao si kitu kizuri. Yeyote anayemtendea mwingine dhambi, humrudia yeye mwenyewe. Kama mtaalamu mmoja alivyoimba—Mwenyezi Mungu amrehemu—anasema:
"Yeyote apandaye uovu, huota katika bustani yake mwenyewe."
Hilo ni kweli bila shaka. Mmesikia?
Hayo ndiyo yote.
Kichwa cha panya kikatwe.