Kabla mchezo wa kriketi wa mzungu haujafika vijijini mwetu, wavulana wetu tayari walicheza michezo ya baba zao, michezo iliyoifanya mikono yao kuwa na nguvu na mioyo yao kuwa jasiri.
Mmoja waliuita Iceya, mwingine Imfumba, na mwingine tena Cumbelele.
Kila mchezo ulikuwa na wimbo, funzo na roho ndani yake.
Jua la asubuhi lilipopanda vilimani, wavulana walikwenda mashambani na marungu yao na mikuki yao midogo. Waliyarusha kwenye vichuguu na mawe, na hewa ikajaa vicheko na makelele yao.
“Tsi! ha! ha! ha! ha! Izikali zika Rarabe!” walipiga kelele mmoja wao alipopiga shabaha.
Silaha za Khakhabay!
Walijifunza kurusha moja kwa moja, kupiga kwa nguvu, na kupiga kelele kwa fahari.
Wavulana wakubwa waliwatawala wadogo, kama ilivyokuwa daima, na kila siku walikua na nguvu zaidi.
Ndama walipokuwa wakichunga, wavulana walishindana mbio juu ya migongo yao, wakipiga miluzi ya amri, wakijifunza kuongoza na kufuata. Mmoja wao daima alibaki nyuma kulinda kundi, akichaguliwa kwa kuvuta mabua ya nyasi, moja likiwa na fundo mwishoni. Mvulana aliyevuta fundo akawa mchungaji.
Hakuwahi kulalamika, kwa kuwa alijua zamu yake ya kucheza ingekuja tena.
Miguu yao ilipochoka, wavulana waliketi kando ya mto na kufinyanga ng'ombe kwa udongo. Walifinyanga maksai na ndama, kila mmoja na jina lake. Wengine walitengeneza mafumbo kwa kamba na ukambaa, wakizisokota na kuzifunga kwa njia ambazo vidole werevu pekee vingeweza kuzifungua.
Wengine wakawa wajanja, mabingwa wa kiinimacho. Wangeficha punje ya mahindi mkono mmoja, na ingawa macho yako yaliapa ipo pale, walipofungua mkono ilikuwa imetoweka, mara nyuma ya sikio lako, mara mavumbini.
Wazee wangetikisa vichwa na kucheka, wakisema, “Huyo atakuwa Hlakanyana mwingine, mdanganyifu mdogo.”
Usiku ulipoingia, moto uliwaka chini, na watoto walikusanyika ndani ya kibanda kucheza Iceya.
Waliketi kwa duara. Kila mmoja alikuwa na kichezeo kidogo: punje ya mahindi, kokoto, au kipande cha mti.
Aliyeanza alificha kichezeo chake mkono mmoja na kuita kwa sauti, “Mimi ni Inhlangano!”
Mwingine angejibu, “Mimi ni Ipambo!”
Kisha walinyoosha mikono yao, haraka kama umeme, na kuifungua pamoja.
Vichezeo vikikutana, Inhlangano alicheka na kushinda.
Vikikosana, Ipambo alichukua ushindi.
Mchezo ulizunguka na kuzunguka, kwa kasi zaidi na zaidi, hadi walipobaki wawili tu.
Sehemu hiyo iliitwa Umnyadala, kufunga mchezo.
Mshindi alivikwa taji la “mvaaji wa joho la ngozi ya chui,” na wengine walipiga makofi na kushangilia.
Wakati mwingine vicheko viliendelea hadi jogoo alipowika.
Siku iliyofuata walicheza Imfumba, mchezo wa kuficha na kutafuta punje ya mahindi.
Mmoja alipitisha mikono yake kuzunguka duara, akijifanya kuweka punje katika viganja vya wengine.
Wakati mwingine aliiweka, wakati mwingine hakuiweka.
Aliyechaguliwa kubahatisha alionyesha: “Iko kwako!”
Akikosea, kila mtu alicheka hadi mbavu zikauma.
Kisha ukaja Cumbelele, mchezo wa wimbo.
Watoto watatu au wanne walipanga mikono yao mmoja juu ya mwingine, wakiimba,
“Cumbelele, cumbelele, pang-alala!”
Katika neno la mwisho walifinya kwa nguvu, kila mmoja akimbana aliye juu yake.
Vicheko vyao vilivuma hadi usiku.
Na upepo ulipovuma, wavulana walitoa nodiwu zao, kipande bapa cha mti kilichofungwa kwenye ukambaa. Walikizungusha kwa duara juu ya vichwa vyao hadi kikaimba kwa sauti kama ya roho vilimani.
Bibi vizee waliwaonya, “Msichezee nodiwu upepo ukiwa umelala! Mkifanya hivyo, mtauamsha, na dhoruba itakuja.”
Wavulana walitabasamu tu, kwa sababu walipenda sauti ya upepo ulipowaita kucheza.
Kwa hiyo mnaona, wanangu, michezo yetu haikuwa ya furaha tu. Ilifundisha ustadi, nguvu, subira na hekima.
Katika vicheko vya vijana, mababu bado walicheza ngoma, na roho za mbugani bado zilitabasamu.
Ndiyo sababu, jua linapozama nyuma ya milima na ng'ombe kurudi nyumbani, bado unaweza kusikia mwangwi hafifu wa kelele zao:
“Tsi! ha! ha! ha! ha! Izikali zika Rarabe!”
Silaha za Khakhabay bado zinaruka hewani.