Zamani, Zamani Sana...
Zamani, zamani sana, wakati sauti za mababu bado zilinong'ona kupitia nyasi, na wakati unyoya wa korongo wa buluu ulivaliwa na mashujaa pekee, aliishi chifu ambaye binti yake alikuwa mzuri kama nyota ya asubuhi. Kicheko chake kilikuwa kama mvua baada ya ukame, na macho yake yalikuwa na utulivu wa maji marefu. Hata hivyo alikuwa mkaidi, na moyo wake haukuinama daima kwa desturi za watu wake.
Siku zile, kila msichana wa Amaxhosa, alipofikia wakati wa kuwa mwanamke, aliwekwa peke yake katika kibanda cha shangazi yake, akifichwa machoni mwa wanaume. Wakati huu uliitwa Ntonjane, ngoma ya kutoka nje, sherehe kubwa mtoto alipokuwa mwanamke.
Wajumbe walikwenda kila boma, wakiwaita wanawali wakusanyike. Kutoka vilimani na mabondeni walikuja, wakiimba walipokuwa wakitembea, nyimbo zao zikibebwa na upepo muda mrefu kabla miguu yao haijagusa ardhi ya kijiji. Kundi la kwanza kufika lilisubiri mbele ya zizi la ng'ombe, na wengine wakajiunga nalo hadi hewa ikajaa muziki.
Ngoma ya Wanawali
Wote walipokwisha kukusanyika, baba wa msichana, mwenyeji wa karamu, alichagua maksai wa kuchinjwa, na harufu ya nyama ya kuchoma ikajaa hewani. Wanawake waliwavisha wasichana kwa ajili ya ngoma. Walivaa mshipi tu na kibwaya kidogo cha majani mabichi, cacawe, kilichochakarika polepole walipokuwa wakisogea. Mikononi mwao walishika assagais, mikuki si ya vita, bali kama alama za nguvu na uzuri.
Kisha ngoma zikaanza. Wanawali wanne walisonga mbele kucheza huku wengine wakiimba. Walipochoka, wanne wengine walichukua nafasi yao, hadi kila msichana alipocheza mbele ya macho ya watu wake. Umati ulitazama kwa makini, ukipiga makofi, ukiimba na kuwasifu kwa sauti wachezaji bora. Wasipokubaliana, wasichana walicheza tena hadi mioyo ya watu ilipodunda kama mmoja katika kuchagua.
Baada ya wanawali, wanaume na wanawake walichukua zamu yao, wakisimama katika mistari mirefu huku vumbi likipanda kuzunguka miguu yao. Nyimbo zilizidi kina, mdundo ukazidi nguvu. Walicheza hadi jua lilipozama nyuma ya vilima, likipaka zizi rangi nyekundu na ya dhahabu. Usiku ulipoingia, wageni walirudi nyumbani, wakiwaacha nyuma wasichana wa jaka pekee, waliobaki kufanya ulinzi mtakatifu.
Siku za Sherehe
Alfajiri, ngoma zilianza tena. Kama baba wa msichana alikuwa tajiri, maksai watatu walichinjwa, na sherehe iliendelea siku kumi na mbili. Lakini kama alikuwa binti wa chifu, kama katika hadithi hii, iliendelea kwa siku ishirini na nne mchana na usiku. Kutoka kila boma, maksai walitumwa kwa ajili ya karamu, kwa kuwa hakuna aliyepaswa kulala njaa wakati binti wa mamlaka akiwa mwanamke.
Siku ya ishirini na nne, jua lilipochomoza kwa weupe kupitia ukungu wa asubuhi, msichana akatoka katika kutengwa kwake. Mwana wa mshauri mkuu wa chifu baba yake akaingia kibandani kwake, akiwa amevaa kichwani mabawa mawili ya korongo wa buluu, indwe, alama ya ushujaa, iliyovaliwa tu na wale waliokabili mikuki vitani. Akatembea mbele yake, naye akamfuata, mama yake na wanawali wa jaka nyuma, wakiimba nyimbo za kale.
Watu wakakusanyika. Ng'ombe wakachinjwa kwa ajili ya indwe, pembe zikilia kote bondeni. Kisha msichana akanywa maziwa kwa mara ya kwanza tangu kutengwa kwake kuanze. Maziwa yaliletwa katika viriba vikubwa kutoka kila boma, yakamiminwa katika chombo cha matete. Kidogo kilimwagwa juu ya meko kama sadaka kwa mababu. Shangazi yake, aliyekuwa akimlinda, alinywa funda la kwanza. Kisha msichana akanywa, na watu wakashangilia, kwa kuwa sasa alikuwa mwanamke.
Akaongozwa hadi kibandani kwa mama yake, na watu wakacheza mara ya mwisho. Jua lilipoinama magharibi, wakarudi makwao, nyimbo bado zikiwafuata nyuma katika upepo. Hivyo ndivyo ilivyomalizika Ntonjane.
Binti wa Chifu Aliyeasi
Lakini binti wa chifu huyu, yule ambaye uzuri wake ulikuwa kama mwanga juu ya maji tulivu, hakutii desturi. Alidharau kutengwa, akamwasi baba yake, na akazikejeli ngoma takatifu. Alitoka nje kabla ya wakati wake, na wazee wakatikisa vichwa. “Mwanamke asiyeiheshimu Ntonjane,” walisema, “ni kama tunda bichi lililochumwa mapema mno, zuri kutazama, lakini chungu kuonja.”
Hata hivyo majaliwa ni mchezaji wa ajabu. Wakati wa hadithi ulipofika, ilisemekana kwamba chifu kijana alimwona na akampenda papo hapo. Ingawa alikuwa ameikaidi desturi, akamwoa. Na hivyo, kama katika hadithi zinazosimuliwa na weusi na weupe vilevile, msichana aliyefuata njia yake mwenyewe aliolewa na mwana wa mfalme.
Wazee bado waliuliza, “Alionyesha wema gani hadi akapata kibali kama hicho?” Lakini wasimulizi walitabasamu tu na kusema, “Labda haikuwa wema wake, bali roho yake. Kwa kuwa hata miongoni mwa binti za machifu, moyo una njia yake.”
Baada ya Ngoma
Ntonjane ilikuwa takatifu, wakati wa mageuzi na karamu, wa uzuri na vishawishi vilevile. Kwa kuwa katika usiku ule, wanawali wa jaka walikuwa huru kwa desturi ya kale kuchagua wapenzi walivyopenda. Wazee waligeuza macho yao pembeni, kwa kuwa hivyo ndivyo mambo yalivyokuwa daima.
Na hivyo, sikukuu iliyoanza kwa usafi wakati mwingine iliisha kwa mahaba. Hata hivyo haikuwa kazi ya msimulizi kuhukumu, bali kusimulia kilichokuwa. Kwa kuwa Waamaxhosa walisema:
“Mto hauulizi kwa nini unatiririka; unafuata tu njia yake hadi baharini.”