Zamani, Zamani Sana…
Zamani, zamani sana, kabla vyungu vya chuma havijameta vijijini na kabla jembe la plau halijaimba ardhini, watu wa Amaxhosa waliishi karibu na ardhi na ng'ombe wao. Jua lilichomoza juu ya vilima kama ngoma ya dhahabu, na moshi wa mioto ya asubuhi ulielea kutoka vibanda vya mviringo vilivyotulia juu ya ardhi kimya kama mawe kando ya mto.
Kila familia ilikuwa na mahali pake, kilichotolewa na chifu na kulindwa na desturi. Ardhi ilikuwa takatifu. Shamba la mtu lilikuwa lake ilimradi mikono yake ililifanyia kazi, ilimradi wake zake na binti zake walipanda mbegu na kuondoa magugu. Shamba lilipoachwa peke yake kwa muda mrefu mno, lilirudishwa kwa ardhi, kwa kuwa hakuna aliyemiliki ardhi; ilikuwa zawadi iliyoshirikiwa na wote. Ng'ombe walizurura katika malisho ya pamoja, kengele zao zikilia polepole walipokuwa wakila.
Chakula cha Uhai
Siku zile, watu walipenda amasi, maziwa mgando yaliyowapa nguvu. Maziwa yalipokamuliwa kutoka kwa ng'ombe, yalimiminwa ndani ya kiriba cha ngozi na kutundikwa kivulini. Pale yalipumzika na kuganda, meupe, na makali ulimini. Ni mwenye kaya pekee aliyeweza kukigusa kiriba cha maziwa, na alipowamiminia watu wa nyumbani mwake, daima aliacha kidogo nyuma ili kudumisha uhai wa maziwa.
Amasi kilikuwa chakula na kinywaji chao. Kiliwapoza katika joto, kilijaza matumbo yao katika siku ndefu, na kiliwapa afya. Hata wasafiri kutoka nchi nyingine, walipoyaonja, walitabasamu na kusema yalikuwa mazuri.
Wanawake wa Udongo
Ni wanawake waliofanya ardhi izae. Kuanzia alfajiri hadi machweo walifanya kazi mashambani, lkùba yao, jembe zito la mti na chuma, likimeta katika mwanga. Waliimba walipokuwa wakichimba, nyimbo zao zikipanda pamoja na vumbi na harufu ya udongo. Wanaume walichunga ng'ombe au walijenga vibanda, lakini ni wanawake waliopanda uhai ardhini.
Zana zao zilikuwa rahisi lakini imara. lkùba lilikuwa na ncha kali iliyoingia kwenye rungu la mpini. Ingawa lilionekana zito kwa macho ya wageni, liliaminiwa na wanawake waliolitumia, kwa kuwa lilikuwa limevunja udongo wa mababu zao kabla yao.
Vikapu na Meko
Waamaxhosa walikuwa stadi kwa mikono yao. Walisuka vikapu viitwavyo ltungoa kwa ukaribu mno kiasi kwamba maji hayakuweza kupita. Ndani yake, walikamua ng'ombe na kubeba zawadi za ardhi. Hawakuwahi kutia rangi matete yao wala kujaribu kuyapamba, kwa kuwa uzuri wa ufundi wao ulikuwa katika uimara wake.
Ndani ya vibanda, mikeka ilitandazwa sakafuni na kutumika kama sahani za chakula. Meko lilisimama katikati, duara la udongo ulioinuliwa juu ya sakafu laini iliyotengenezwa kwa udongo wa kichuguu. Kuzunguka moto ule watu waliketi na kulala. Moshi ulipanda kupitia tundu moja lililotumika kama mlango, dirisha na dohani. Nyuma ya kibanda kulitumika kama ghala, ambapo mitungi na vikapu vilisimama kimya, vikisubiri kutumiwa.
Kuhusu Vyungu na Mabadiliko
Katika siku kabla wazungu hawajaja, watu walitengeneza vyungu vyao wenyewe kutoka ardhini. Wanawake walifinyanga udongo na kuuchoma hadi ukawa imara na mweusi. Lakini wafanyabiashara walipofika na vyungu vya chuma na mapipa ya mbao, mitungi ya zamani ikaanza kutoweka. Ufundi wa mfinyanzi, uliokuwa ujuzi wa fahari, ukafifia polepole kama moshi wa meko upepo unapogeuka.
Hadithi ya Roho wa Mto
Na nyakati zile, watu walizungumza kuhusu roho, viumbe walioishi chini ya maji na kuiita mioyo ya watu. Walisimulia kuhusu kiumbe kilichofanana na mamba lakini hakikuwa mamba. Kilikuwa na moyo wa mtu aliyenaswa na uchawi, akilazimishwa kuishi kama mnyama.
Wazee walisema Waamaxhosa walitoka nchi za kaskazini-mashariki, ambako mamba halisi waliishi mitoni. Walipoiacha nchi ile, walibeba hadithi pamoja nao, na kutokana na hadithi hizo ikazaliwa hadithi ya roho wa majini.
Ilisemekana kwamba mwanamke kijana mmoja alikwenda mtoni na kukutana na kiumbe kile. Wengine walikiogopa, lakini yeye hakukiogopa. Siku baada ya siku, alikiletea chakula na kuzungumza nacho kwa upole. Jioni moja, jua lilipotiririka damu majini, alinyoosha mkono wake na kugusa uso wake. Machozi yake yakaanguka juu ya magamba yake, na uchawi ukavunjika. Mamba akatoweka, na mahali pake akasimama mtu, macho yake yakiangaza kwa shukrani.
Wanasema alimweka huru kwa wema wake na upendo wake, kwa kuwa mioyo ya kweli ina nguvu juu ya giza. Watu waliikumbuka hadithi ile, na waliisimulia kando ya moto usiku ulipokuwa mzito, kuwakumbusha watoto wao kwamba upendo, ujasiri na usafi wa moyo vinaweza kushinda hata laana yenye nguvu kuliko zote.
Na Hivyo…
Hivyo ndivyo ilivyokuwa siku za kale, maziwa yalipoganda kwa utamu ndani ya kiriba cha ngozi, nyimbo za wanawake zilipopanda kutoka mashambani, vyungu vya udongo vilipopoa kando ya moto, na roho za mto na upepo zilipotembea karibu miongoni mwa watu. Ardhi, ng'ombe, meko na moyo, hizi zilikuwa hazina za Waamaxhosa, na bado zinaishi katika hadithi zisizokufa kamwe.