Mbali sana, katika nchi yenye joto jingi sana, hapo zamani waliishi mwanamume na mwanamke waliokuwa na watoto wawili, mwana aitwaye Koane na binti aitwaye Thakane.
Asubuhi na mapema na jioni sana wazazi walifanya kazi kwa bidii mashambani, wakipumzika jua lilipokuwa juu kivulini mwa mti fulani. Walipokuwa hawapo, msichana mdogo alitunza nyumba peke yake, kwa kuwa kaka yake siku zote aliamka kabla ya alfajiri hewa ilipokuwa safi na baridi na kuswaga ng'ombe hadi kwenye sehemu za nyasi tamu zaidi alizoweza kupata.
Siku moja, Koane alipolala kuliko kawaida, baba yake na mama yake wakaenda kazini kabla yake na alikuwepo Thakane peke yake akishughulika kutengeneza mkate kwa chakula cha jioni.
“Thakane,” akasema, “nina kiu. Nipe kinywaji kutoka kwa mti Koumongoe, wenye maziwa bora kuliko yote duniani.”
“Lo, Koane,” akalia dada yake, “unajua kwamba tumekatazwa kuugusa mti ule. Baba angesema nini atakaporudi nyumbani? Kwa kuwa hakika angejua.”
“Upuuzi,” akajibu Koane, “kuna maziwa mengi mno katika Koumongoe hivi kwamba hatagundua kamwe kupungua kidogo. Usiponipa, sitawatoa ng'ombe. Itawabidi tu wakae mchana kutwa bandani, nawe unajua kwamba watakufa njaa.” Naye akamgeukia kwa hasira na kuketi pembeni.
Baada ya muda Thakane akamwambia, “Joto linaongezeka; si afadhali uwaswage ng'ombe sasa?”
Lakini Koane akajibu tu kwa kununa, “Nilikuambia sitawaswaga kabisa. Kama itanibidi nikose maziwa, wao watakosa nyasi.”
Thakane hakujua la kufanya. Aliogopa kuwakaidi wazazi wake, ambao huenda wangempiga, lakini wanyama hakika wangeteseka kama wangefungiwa ndani, naye labda angepigwa kwa hilo pia. Kwa hiyo mwishowe akachukua shoka na bakuli dogo kabisa la udongo, naye akakata tundu dogo sana ubavuni mwa Koumongoe, na yakabubujika maziwa ya kutosha kujaza bakuli.
“Haya hapa maziwa uliyotaka,” akasema, akimwendea Koane, aliyekuwa bado amenuna pembeni mwake.
“Yana faida gani hayo?” akanung'unika Koane. “Mbona, hayatoshi hata kuzamisha nzi. Nenda uniletee mara tatu zaidi!”
Akitetemeka kwa hofu, Thakane akarudi mtini na kuupiga pigo kali kwa shoka. Mara moja yakatiririka mkondo wa maziwa mkubwa kiasi kwamba yakaenda kama mto hadi kibandani.
“Koane! Koane!” akalia. “Njoo unisaidie kuziba tundu. Hayatabaki maziwa kwa ajili ya baba na mama yetu.” Lakini Koane hakuweza kuyazuia kama Thakane asivyoweza, na punde maziwa yalikuwa yakitiririka kupitia kibanda kushuka mlima kuelekea wazazi wao mashambani chini.
Mwanamume akaona mkondo mweupe kwa mbali sana na kukisia kilichotokea. “Mke wangu, mke wangu,” akamwita kwa sauti kubwa mwanamke, aliyekuwa akifanya kazi umbali kidogo. “Unaona Koumongoe ikitiririka kwa kasi kushuka mlima? Huo ni utundu fulani wa watoto, nina hakika. Lazima niende nyumbani nijue kuna nini.” Nao wote wawili wakatupa majembe yao na kuharakisha kwenda kando ya Koumongoe.
Wakipiga magoti nyasini, mwanamume na mke wake wakafanya kikombe kwa mikono yao na kunywa maziwa kutoka humo. Na mara tu walipofanya hivi Koumongoe ikatiririka kurudi juu ya mlima na kuingia kibandani.
“Thakane,” wakasema wazazi kwa ukali walipofika nyumbani wakihema kwa joto la jua, “umekuwa ukifanya nini? Kwa nini Koumongoe ilitujia mashambani badala ya kubaki bustanini?”
“Lilikuwa kosa la Koane,” akajibu Thakane. “Hakutaka kuwapeleka ng'ombe kula hadi anywe maziwa kidogo kutoka Koumongoe. Kwa hiyo, kwa kuwa sikujua la kufanya, nilimpa.”
Baba akasikiliza maneno ya Thakane lakini hakujibu. Badala yake, akatoka nje na kuleta ngozi mbili za kondoo alizozipaka rangi nyekundu, kisha akamwita mhunzi kufua pete fulani za chuma. Pete zikapitishwa kwenye mikono ya Thakane na miguu na shingo, na ngozi zikafungwa juu yake mbele na nyuma. Kila kitu kilipokuwa tayari, mtu yule akawaita watumishi wake na kusema, “Nitamwondoa Thakane.”
“Umwondoe binti yako wa pekee?” wakajibu, kwa mshangao. “Lakini kwa nini?”
“Kwa sababu amekula kile asichopaswa kula. Ameugusa mti mtakatifu ulio wangu na mama yake peke yetu.” Na, akigeuza mgongo, akamwita Thakane amfuate, nao wakashuka barabara iliyoongoza kwenye makao ya zimwi.
Walikuwa wakipita kando ya mashamba fulani ambamo mahindi yalikuwa yakiiva sungura alipotoka ghafla miguuni mwao na, akisimama kwa miguu yake ya nyuma, akaimba:
Kwa nini unampa zimwi
Mtoto wako, mzuri hivyo, mzuri hivyo?
“Afadhali umwulize yeye,” akajibu mtu yule. “Ana umri wa kutosha kukupa jibu.” Kisha, kwa zamu yake, Thakane akaimba:
Nilimpa Koane Koumongoe,
Koumongoe kwa mchungaji wa wanyama;
Kwa kuwa bila Koumongoe
Wasingeweza kwenda malishoni.
Bila Koumongoe
Wangekufa njaa kibandani;
Ndiyo sababu nilimpa
Koumongoe ya baba yangu.
Na sungura aliposikia hivyo, akalia, “Mtu mnyonge! Ni wewe ambaye zimwi linapaswa kukula, wala si binti yako mrembo.”
Lakini baba hakujali alichosema sungura na akatembea tu kwa kasi zaidi, akimwagiza Thakane akae karibu nyuma yake. Baada ya muda, wakakutana na kundi la swala wakubwa waitwao pofu, nao wakasimama walipomwona Thakane na kuimba:
Kwa nini unampa zimwi
Mtoto wako, mzuri hivyo, mzuri hivyo?
“Afadhali umwulize yeye,” akajibu mtu yule. “Ana umri wa kutosha kukupa jibu.” Kisha, kwa zamu yake, Thakane akaimba:
Nilimpa Koane Koumongoe,
Koumongoe kwa mchungaji wa wanyama;
Kwa kuwa bila Koumongoe
Wasingeweza kwenda malishoni.
Bila Koumongoe
Wangekufa njaa kibandani;
Ndiyo sababu nilimpa
Koumongoe ya baba yangu.
Na pofu wote wakalia, “Mtu mnyonge! Ni wewe ambaye zimwi linapaswa kukula, wala si binti yako mrembo.”
Kufikia wakati huu ilikuwa karibu giza, na baba akasema hawangeweza kusafiri zaidi usiku ule na lazima walale pale walipokuwa. Thakane alishukuru kweli aliposikia hivi, kwa kuwa alikuwa amechoka sana na aliona ngozi mbili zilizofungwa mwilini mwake karibu nzito mno kubeba. Kwa hiyo, licha ya hofu yake ya zimwi, akalala hadi alfajiri baba yake alipomwamsha na kumwambia kwa ukali kwamba yuko tayari kuendelea na safari yao.
Wakivuka uwanda, msichana na baba yake wakapita kundi la swala wakila. Wakainua vichwa vyao, wakishangaa ni nani aliyekuwa nje mapema hivyo, na walipomwona Thakane, wakaimba:
Kwa nini unampa zimwi
Mtoto wako, mzuri hivyo, mzuri hivyo?
“Afadhali umwulize yeye,” akajibu mtu yule. “Ana umri wa kutosha kujijibia mwenyewe.” Kisha, kwa zamu yake, Thakane akaimba:
Nilimpa Koane Koumongoe,
Koumongoe kwa mchungaji wa wanyama;
Kwa kuwa bila Koumongoe
Wasingeweza kwenda malishoni.
Bila Koumongoe
Wangekufa njaa kibandani;
Ndiyo sababu nilimpa
Koumongoe ya baba yangu.
Na swala wote wakalia, “Mtu mnyonge! Ni wewe ambaye zimwi linapaswa kukula, wala si binti yako mrembo.”
Mwishowe wakafika kijijini alimoishi zimwi, nao wakaenda moja kwa moja kibandani mwake. Halikuonekana popote, lakini mahali pake alikuwa mwanawe Masilo, ambaye hakuwa zimwi hata kidogo bali kijana mwenye adabu sana. Akawaamuru watumishi wake walete rundo la ngozi ili Thakane aketi juu yake lakini akamwambia baba yake lazima aketi ardhini. Kisha, alipouona uso wa msichana aliokuwa ameuinamisha, akavutiwa na uzuri wake na kuuliza swali lilelile ambalo sungura, na pofu, na swala walikuwa wameuliza.
Thakane akamjibu kama awali, naye mara moja akaamuru apelekwe kibandani kwa mama yake na kuwekwa chini ya uangalizi wake, huku mtu yule akipelekwa kwa baba yake.
Mara tu zimwi lilipomwona mtu yule, likamwagiza mtumishi amtupe ndani ya chungu kikubwa kilichokuwa tayari siku zote motoni, na baada ya dakika tano akawa ameiva sawasawa. Baada ya hapo, mtumishi akarudi kwa Masilo na kusimulia yote yaliyotokea.
Basi Masilo alikuwa amempenda Thakane wakati uleule alipomwona. Mwanzoni hakujua afikiri nini kuhusu hisia hii ya ajabu, kwa kuwa maisha yake yote alikuwa amewachukia wanawake na kuwakataa wachumba kadhaa ambao wazazi wake walikuwa wamemchagulia. Hata hivyo, walikuwa na hamu kubwa ya yeye kuoa hivi kwamba walimkubali Thakane kwa hiari kama mkwe wao, ingawa hakuleta mahari yoyote pamoja naye.
Baada ya muda akajifungua mtoto, na Thakane akadhani alikuwa mtoto mzuri kuliko wote aliyewahi kuonekana. Lakini mama mkwe wake alipoona ni msichana, akakunja mikono yake na kulia, akisema, “Ee mama mnyonge! Ee mtoto mnyonge! Ole wako! Kwa nini hukuwa mvulana!”
Thakane, kwa mshangao mkubwa, akauliza maana ya huzuni yake, na bibi kizee akamwambia kwamba ilikuwa desturi katika nchi ile kwamba wasichana wote waliozaliwa wapewe zimwi wale.
Kisha Thakane akamkumbatia mtoto kwa nguvu mikononi mwake na kulia, “Lakini si desturi katika NCHI YANGU! Kule, watoto wakifa, huzikwa ardhini. Hakuna atakayeninyang'anya mtoto wangu.”
Usiku ule, kila mtu kibandani alipokuwa amelala, Thakane akainuka na, akimbeba mtoto wake mgongoni, akashuka hadi mahali mto ulipojitandaza kuwa ziwa kubwa, lenye mierebi mirefu kuzunguka ukingo wote. Hapa, akiwa amejificha na kila mtu, akaketi juu ya jiwe na kuanza kufikiri afanye nini ili amwokoe mtoto wake.
Ghafla akasikia mchakacho katikati ya mierebi, na bibi kizee akatokea mbele yake.
“Unalilia nini, mpenzi wangu?” akasema.
Na Thakane akajibu, “Nilikuwa nikimlilia mtoto wangu — siwezi kumficha milele, na zimwi likimwona, litamla, nami ningependa azame kuliko hivyo.”
“Unachosema ni kweli,” akajibu bibi kizee. “Nipe mtoto wako niache nimtunze. Na ukipanga siku ya kukutana nami hapa, nitamleta mtoto.”
Kisha Thakane akafuta machozi na kukubali kwa furaha ofa ya bibi kizee. Alipofika nyumbani, akamwambia mume wake kwamba amemtupa mtoto mtoni, na kwa kuwa alikuwa amemwona akienda upande ule, hakufikiria kamwe kutilia shaka alichosema.
Siku iliyopangwa, Thakane akaponyoka kila mtu alipokuwa na shughuli na kukimbia njia iliyoongoza ziwani. Mara tu alipofika pale, akachuchumaa katikati ya mierebi na kuimba kwa sauti ya chini:
Niletee Dilah, Dilah aliyekataliwa,
Dilah, ambaye baba yake Masilo alimtupa!
Na mara moja bibi kizee akatokea akiwa amembeba mtoto mikononi mwake. Dilah alikuwa amekua mkubwa na mwenye nguvu kiasi kwamba moyo wa Thakane ukajaa furaha na shukrani, naye akakaa kwa muda mrefu kadiri alivyothubutu, akicheza na mtoto wake. Mwishowe akahisi lazima arudi kijijini asije akakosekana, na mtoto akarudishwa kwa bibi kizee, aliyetoweka naye ziwani.
Watoto hukua upesi sana wanapoishi chini ya maji, na kwa muda mfupi kuliko mtu yeyote angeweza kudhani, Dilah alikuwa amebadilika kutoka mtoto mchanga kuwa mwanamke. Mama yake alikuja kumtembelea kila alipoweza, na siku moja, walipokuwa wameketi wakizungumza pamoja, wakaonwa kwa siri na mtu aliyekuja kukata mierebi ya kusukia vikapu. Alishangaa mno kuona jinsi uso wa msichana ulivyofanana na wa Masilo hivi kwamba akaacha kazi yake na kurudi kijijini.
“Masilo,” akasema alipoingia kibandani, “nimemwona sasa hivi mke wako karibu na mto pamoja na msichana ambaye lazima ni binti yako, anafanana nawe mno. Tumedanganywa, kwa kuwa sote tulidhani amekufa.”
Aliposikia hivi, Masilo akajaribu kuonekana ameshtushwa kwa sababu mke wake alikuwa amevunja sheria, lakini moyoni mwake alifurahi sana.
“Lakini tufanye nini sasa?” akauliza.
“Jihakikishie mwenyewe kwamba ninasema kweli kwa kujificha vichakani mara ijayo Thakane atakaposema anakwenda kuoga mtoni na kusubiri hadi msichana atokee.”
Kwa siku kadhaa Thakane akakaa nyumbani kwa utulivu, na mume wake akaanza kufikiri kwamba mtu yule alikuwa amekosea, lakini mwishowe akamwambia mume wake, “Ninakwenda kuoga mtoni.”
“Basi, unaweza kwenda,” akajibu. Lakini akakimbia upesi kwa njia nyingine, akafika pale kwanza, na kujificha vichakani. Muda mfupi baadaye, Thakane akafika na, akisimama ukingoni, akaimba:
Niletee Dilah, Dilah aliyekataliwa,
Dilah, ambaye baba yake Masilo alimtupa!
Kisha bibi kizee akatoka majini, akimshika mkono msichana, sasa mrefu na mwembamba. Na Masilo alipotazama, akaona kwamba kweli alikuwa binti yake, naye akalia kwa furaha kwamba hakuwa amelala mfu chini kabisa ya ziwa.
Hata hivyo, bibi kizee alionekana kutokuwa na amani, naye akamwambia Thakane, “Ninahisi kana kwamba kuna mtu anayetutazama. Sitamwacha msichana leo bali nitamrudisha pamoja nami,” na, akizama chini ya maji, akamvuta msichana nyuma yake. Walipokwisha kuondoka, Thakane akarudi kijijini, ambako Masilo alikuwa amefanikiwa kufika kabla yake.
Sehemu yote iliyobaki ya siku akaketi pembeni akilia, na mama yake aliyeingia akauliza, “Kwa nini unalia kwa uchungu hivyo, mwanangu?”
“Kichwa kinaniuma,” akajibu. “Kinaniuma vibaya sana.” Na mama yake akapita akamwacha peke yake.
Jioni akamwambia mke wake, “Nimemwona binti yangu mahali uliponiambia ulimzamisha. Badala yake, anaishi chini kabisa ya ziwa na sasa amekua kuwa msichana mkubwa.”
“Sijui unasema nini,” akajibu Thakane. “Nilimzika mtoto wangu chini ya mchanga ufukweni.”
Kisha Masilo akamsihi amrudishie mtoto, lakini hakutaka kusikiliza na akajibu tu, “Kama ningemrudisha, ungetii tu sheria za nchi yako na kumpeleka kwa baba yako, zimwi, naye angeliwa.”
Lakini Masilo akaahidi kwamba asingemruhusu kamwe baba yake amwone na kwamba kwa kuwa sasa alikuwa mwanamke hakuna ambaye angejaribu kumdhuru, kwa hiyo moyo wa Thakane ukalainika, naye akashuka ziwani kushauriana na bibi kizee.
“Nifanye nini?” akauliza wakati, baada ya kupiga makofi, bibi kizee alipotokea mbele yake. “Jana Masilo alimwona Dilah, na tangu hapo amekuwa akinisihi nimrudishie binti yake.”
“Nikimwachilia, lazima anilipe ng'ombe elfu moja kama badala,” akajibu bibi kizee. Na Thakane akampelekea Masilo jibu lake.
“Mbona, ningempa kwa furaha elfu mbili,” akalia, “kwa kuwa ameokoa binti yangu!” Naye akaagiza wajumbe waharakishe kwenda vijiji vyote jirani na kuwaambia watu wake wamtumie mara moja ng'ombe wote aliokuwa nao. Wote walipokwisha kukusanyika, akachagua elfu moja ya mafahali na ng'ombe bora kabisa na kuwaswaga hadi mtoni, akifuatwa na umati mkubwa uliojiuliza kingetokea nini.
Kisha Thakane akasogea mbele ya ng'ombe na kuimba:
Niletee Dilah, Dilah aliyekataliwa,
Dilah, ambaye baba yake Masilo alimtupa!
Na Dilah akatoka majini akinyoosha mikono yake kwa Masilo na Thakane, na mahali pake ng'ombe wakazama ziwani na kuswagwa na bibi kizee hadi mji mkubwa uliojaa watu ulio chini kabisa.